Hver er uppruni fjallkonunnar og hvaða hlutverki gegnir hún?

17.Júní'10 | 00:33
Hugmyndin um konu sem þjóðartákn var víða á kreiki í Evrópu á 18. og 19. öld. Hún tengdist rómantísku stefnunni og hugmyndinni um móður jörð. Nefna má Germaníu hina þýsku, Marianne þá frönsku og Britanníu hina ensku.
 
Elsta hugmynd um konu sem tákn Íslands virðist koma fram hjá Eggert Ólafssyni á myndskreytingu við kvæðisbrot og hét Ofsjónir við jarðarför Lovísu drottningar 1752.
 
 
Myndin finnst því miður ekki lengur enda segir Eggert að fjárhagur námsmanna í Kaupmannahöfn hafi ekki leyft prentun hennar sem hefði kostað 500 ríkisdali. Kostuleg lýsing á henni í níu köflum var á hinn bóginn prentuð bæði á dönsku og latínu en síðan útlögð á íslensku með skýringum. Þar segir í 4. kafla:
 
Lengst uppí dalnum, þar sem áin kemur fram, situr kona nokkur á steini. Yfir höfði hennar er skrifað Island. Hún hefir yfir sér svarta kvenskykkju þrönga, undir stuttan niðurhlut og silfurbelti um sig, þunna skó á fótum, lítinn stinnan kraga um hálsinn, hulið höfuð með svörtu silki og kvenhatt með silfurskildi. Þessi kona hefir með öllu sorgliga ásýnd, styður vinstri hönd undir kinn og horfir upp til himins. Til hægri handar standa nokkrar kýr og blína á hana, sem þeim þætti hún að látum og limaburði óvenjulig. Hjá þeim sést þessi yfirskrift:
 
Bragð er að, fyrst baulur þekkja líka
að Ísland bregður sínum sið
svoddan nautin kannast við.
 
Eiginmaður Lovísu, Friðrik konungur 5., andaðist 1766. Eggert orti þá Friðriksdrápu og nú leyfði efnahagurinn að mynd væri prentuð sem enn er til. Á henni eru ýmsar táknmyndir. Sennilega hefur Eggert teiknað báðar þessar myndir sjálfur því hann var drátthagur eins og margar myndir í Ferðabók hans eru til vitnis um.
 
Seinni myndin hefur einnig verið gefin út á lausu blaði og Eggert ort enn einn texta við hana. Sá samsetningur heitir Málverk íslenskunnar 1766 og þess skýring í móðurmáli. Eggert var sér þess meðvitandi að sum kvæði hans mundu nokkuð torskilin fyrir almúga og lét því stundum eigin skýringar fylgja þeim. Hér eru myndskýringar í fimm braghendum með tilvísunarmerkjum í táknmyndirnar og er hin fyrsta þannig:
 
Ísland málað er í konu líki:
við er (a) Fátækt vinstri hlið
við er hina (b) Þakklætið.
 
Ekki hefur samt fundist dæmi þess að Eggert nefni þessa táknmynd sína nokkru sinni fjallkonuna. Elsta þekkta dæmið um hana er í upphafi hins alkunna kvæðis Bjarna Thorarensens frá fyrsta áratug 19. aldar:
 
Eldgamla Ísafold
ástkæra fósturmold
Fjallkonan fríð!
 
Aðrir komu í kjölfarið á næstu áratugum: Sigurður Breiðfjörð, Jónas Hallgrímsson og Jón Thoroddsen. Fyrstur til að klæða hana í faldbúning mun vera Gunnlaugur Oddsson síðar dómkirkjuprestur. Við biskupsvígslu Steingríms Jónssonar í Kaupmannahöfn á jólum 1824 mælti hann í skálarkvæði fyrir minni Valgerðar Jónsdóttur biskupsfrúar:
 
Fannhvítum hreykti faldi hátt
Fjallkonan sköruglig.
 
Álíka mynd má sjá í upphafi Magnúsarkviðu [Stephensen] eftir Jónas Hallgrímsson:
 
Úti sat und hvítum
alda faldi
fjallkonan snjalla
fögur ofan lög.
 
Árið 1866 kom út í Lundúnum seinna bindið af enskum þýðingum Eiríks Magnússonar og G. E. J. Powells á íslenskum þjóðsögum. Framan við var hin alkunna fjallkonumynd sem Benedikt Gröndal tók síðar í heimildarleysi upp í þjóðhátíðarspjald sitt árið 1874.
 
Heimild og fullt svar er hægt að lesa á visindavefur.hi.is

Vilt þú ná til Eyjamanna?

17.Ágúst'19

Þá er Eyjar.net rétti staðurinn til þess. Sendu okkur línu á auglysingar@eyjar.net - og við aðstoðum þig að finna góða lausn fyrir þig og þitt fyrirtæki.

Fáðu nýjustu fréttirnar beint í æð

10.September'18

Með því að fylgja Eyjar.net færðu nýjustu fréttirnar frá Eyjum beint í æð. Smelltu hér til að fara á facebook-síðu Eyjar.net.

Afmælisár Vestmannaeyjabæjar - Dagskrá

15.Apríl'19

Í ár fagnar Vestmannaeyjabær 100 ára kaupstaðarafmæli. Af því tilefni er fjölbreytt dagskrá allt árið. Hér má skoða dagskrá ársins.

Fréttaskot - Eyjar.net

31.Janúar'18

Ertu með athyglisverða ábendingu eða frétt?
Sendu okkur línu á eyjar@eyjar.net - Fyllsta trúnaðar gætt.